Minister Danielle Jansen (NSC) van VWS heeft gisteren besloten dat de bouw van de Pallas kernreactor in Petten officieel kan beginnen. Althans, dat meldt ze aan de Kamer: De in oktober aangekondigde 'gate review' is begin juni namelijk alsnog afgerond. Uit die review blijkt dat er structurele tekortkomingen zijn in de aansturing van het miljardenproject en dat die nog niet zijn opgelost. Het review team, wat verder geen verantwoordelijkheid draagt, heeft echter vertrouwen in de verbeteringen die VWS zich heeft voorgenomen. De Rekenkamer had eerder al geconstateerd dat als de bouw eenmaal start, er in geen weg meer terug is...
Vorige week berichtten we nog dat de Kamer in oktober '23 al had getekend bij het kruisje, en nu niets meer in te brengen heeft over de definitieve bouwstart van de kernreactor. Nu komt een kersverse NSC-minister met boter bij de vis en meldt besloten te hebben dat de bouw mag starten. Nu is het maar wachten op de 41.500 vrachtwagens die voor die bouw nodig zijn.
Zoals eerder toegezegd stuurt de VWS-minister wel nog het eindverslag van de gate review mee. Het review-team kwam in november namelijk tot de conclusie dat het project nog te veel risico's kende en er op een aantal punten verbetering moest voordat de bouw kon beginnen:
- De governance binnen VWS is momenteel niet toegespitst op het vervullen van de drie rollen die VWS heeft als financier, als aandeelhouder en als beleidsmaker. Dit leidt tot onduidelijkheden.
- De basis programma-informatie (baseline 9: actuele planning en kostenraming) ontbreekt op dit moment. De aanwezigheid van deze documenten is cruciaal om te starten met de uitvoering.
- De samenwerking tussen VWS en PALLAS is op dit moment ontoereikend, onder andere op het gebied van governance, rolvastheid en de onderlinge relatie. Dit werkt verstorend voor het (succes van het) programma.
Item 2 is dit voorjaar "opgelost" - als in dat er de nieuwe voorlopige planning (2032) en verhoogde kostenraming (2,4 miljard) zijn vastgesteld.
Over 3. hebben we allemaal kunnen 'smullen' in het NRC-artikel 'Drama in de duinen: de nieuwe kernreactor bleek een bodemloze put' van februari.
Over 1. concludeerde het review team in november dat de VWS rondom Pallas structurele zwaktes vertoonde. De drie rollen die het ministerie vervult – als aandeelhouder, bankier en als beleidsmaker – waren niet gescheiden, en in handen van de programmadirectie Medische Isotopen. Dit was ook een kritisch punt van de Algemene Rekenkamer.
Het review-team en de Rekenkamer adviseerden de rol van bankier bij het ministerie van Financiën te beleggen, maar tijdens de review is die verplaatst naar de DG van VWS. Als het project nu miljarden-tegenvallers krijgt - en welke kernreactor-project krijgt die niet? - is dat exclusief het probleem van het ministerie van Volksgezondheid.
Maar waar de gate review alleen keek naar de risico's voor de bouw van Pallas, is de levensgrote vraag wat de impact is van dat VWS de checks and balances door elkaar husselde. Want terwijl de Kamer in 2023 al haar fiat gaf, was VWS met een onervaren team kennelijk nog aan het jongleren met beleid, financiëen en aandeelhouderschap voor Pallas. Dát lijkt toch niet het bedje waarin je de basis legt voor miljarden-besluitvorming, zeker als dat voor rekening komt van het VWS-budget.
Uit de review:
De mogelijkheden om vanuit de contracten op tijd en geld te sturen (door prikkels, beboeting en/of beloning) zijn zeer beperkt. De enige echte drijfveer voor de [aanneemers] om goed te presteren is imago.
Voor de kernreactor is er misschien nu wel geen weg meer terug. Zou dat dan ook gelden voor de Parlementaire Enquête, over hoe we hier in gerommeld zijn?