Stichting Laka
gepubliceerd in: Lekker Fris 22, september 1991
 
 

Het aardige van het overleggen van een 'complete lijst' is namelijk dat niemand in dit geval kan bepalen wat een complete lijst is. Met andere woorden; iedereen kan tot in de eeuwigheid blijven volhouden dat het geen komplete lijst is. President Bush zegt een militaire aanval (er is een lijst met 20 niet-nucleaire doelen opgesteld) [1] niet uit te sluiten. President Mitterand was er snel bij om zijn medewerking toe te zeggen [2] , waarna de gehele G-7 op haar topkonferentie in Londen zich daarbij aansloot.[3]

Hoewel het Amerikaanse militaire opperbevel al op 19 januari, na twee dagen bombarderen, meedeelde dat de Iraakse nucleaire capaciteit en faciliteiten volledig waren uitgeschakeld en vernietigd en vele jaren onbruikbaar, [4]  denkt men daar nu blijkbaar anders over.

Het mag op z'n minst vreemd geacht worden dat twee van 's werelds beste geheime diensten zich blijkbaar zo vergissen. Israëls geheime dienst, de Mossad, is al jaren zeer goed op de hoogte van Irak en ook de CIA mag beschouwd worden als expert. De Amerikaanse ambassatrice April Catherine Glaspie onder andere, staat op een in 1988 gepubliceerde lijst van CIA-medewerkers. Ze is als zodanig werkzaam geweest in Syrie. [5]  Dat de CIA en de Mossad samenwerken blijkt ook duidelijk: in de golfoorlog werden er door de Mossad doelen uitgekozen die vervolgens door de VS gebombardeerd werden. In januari is er een overeenkomst getekend over het uitwisselen van informatie. Dit was een van de tegenprestaties die Israël eiste om de Scud-aanvallen door Irak niet zelf militair te vergelden.[6]

Wat was er bij de inlichtingendiensten voor en tijdens de golfoorlog bekend over Iraks nucleaier installaties? Hoewel het militaire hoofdkwartier  nooit expliciet lijsten gepubliceerd heeft van gebombardeerde installaties, is dat voor een groot deel toch wel te reconstrueren. Het Amerikaanse weekblad Time berichtte vlak na de Iraakse inval in Koeweit, dat er 4 nukleaire doelen waren in Irak die, mocht het tot een oorlog komen, door de Amerikanen gebombardeerd zouden worden. [7]  Hoewel ze niet bij name genoemd werden zijn dit zeker de 2 proefreactoren in Tuwaitha en een yellow-cake produktie-fabriek in Al Qaim (bij de grens met Turkije). De vierde zal één van de andere faciliteiten op Tuwaitha geweest zijn, waarschijnlijk de afval-opslag of het brandstof-fabricage-lab..[zie kader over Iraakse faciliteiten]

In elk geval is aan te nemen dat men de kennis van de Internationaal Atoom Energie Agentschap (IAEA) in Wenen tot hun beschikking had. Dit instituut is verantwoordelijk voro de kontrole in het kader van het Non-ProliferatieVerdrag: het kontroleert installaties en ziet toe dat er geen kernwapens gemaakt worden door de landen die dit niet mogen. (zie kader over IAEA en NPV)  De IAEA is een onderdeel van de VN.
Volgens de IAEA stonden er geen verrassingen op de eerste lijst die de Iraakse regering eind april naar de IAEA en de VN stuurde. [8]  Deze lijst  [9] bevat 24 installaties, waarvan er 23 gesitueerd zijn op het nucleaire komplex in Tuwaitha, en één in Al Qaim. Vrijwel alle installaties zijn volledig vernietigd. Ook de hoeveelheid splijtstof die op de Iraakse lijst voorkomt, was bekend bij de IAEA en klopte met haar gegevens.
Maar dit zegt natuurlijk niets. Als een land wat verbergt zet men dat niet op de eerste de beste lijst. En Irak had (net als elk ander land) heel wat te verbergen,

Ondertussen is onder meer bekend geworden dat ze uranium verrijken via twee methodes, weliswaar in proefopstellingen, en is bekend geworden dat ze zelfs een kleine hoeveelheid plutonium (2,26 gram) hebben opgewerkt uit bestraalde brandstof uit een van de proefreactoren op Tuwaitha. De opwerking gebeurde in 3 zogeheten 'hete-cellen' die in de jaren '70 door het Italiaanse bedrijf SNIA-Techint geleverd waren. Deze hete cellen werden elk half jaar door de IAEA gecontroleerd en in een inspektie-rapport uit 1990 staat dat de 'hete cellen' volgens de inspekteurs "not capable" zijn om bestraalde brandstof op te werken. De installatie is niet door bombardementen vernietigd. Inspekteurs die er in juli op bezoek waren, waren "quite astonished" toen ze ontdekten dat Irak plutonium had gescheiden.[10]

Behalve een aantal uitlatingen van Irak zwijgt iedereen als het graf. De officiële mededeling van de Iraakse overheid aan de IAEA/VN van 27-4-91, meer dan 3 maanden na de bombardementen, is het eerste wat naar buiten komt, daarvoor waren er slechts zeer summiere geruchten. Geruchten over de vernietiging; naar radioactieve besmetting kon alleen gegist worden. En eigenlijk is dat nog steeds zo. Er zijn weliswaar een aantal geruststellende berichten gelanceerd door de IAEA, maar dat is hun vak. Dat werd weer eens duidelijk door hun rapport over de gevolgen van Tsjernobyl (zie LF 20/21). In tegenstelling tot Tsjernobyl is de geheimhouding over de gevolgen nu wel goed geregeld. De IAEA kunnen we daarom vergeten als betrouwbare bron, het vervelende is dat het vrijwel de enige bron is.

Volgens de brief van Irak aan de VN/IAEA van 27-4, [11]  is Irak begin januari begonnen met het verslepen van radioactief materiaal. "Nucleair materiaal is vervoerd tijdens de oorlog van de plaatsen bekend bij het Agentschap" (bedoeld wordt IAEA) "naar nabij gelegen lokaties, om op die manier de mogelijkheid van nucleaire ongelukken en risico's te voorkomen. Dit gebeurde onder moeilijke omstandigheden door de konstante intensieve luchtaanvallen tegen de oorspronkelijke lokaties. Dit resulteerde in verlies van levens en uitrusting en aan blootstelling van personeel aan hoge stralings-doses". De Irakezen waren "not fully succesful" in het voorkomen van vernietiging van het materiaal. Deels doordat niet al het nucleair materiaal van de normale lokaties verwijderd was, deels omdat sommige nieuwe lokaties werden gebombardeerd. Volgens de brief zijn er op Tuwaitha 10 installaties gebombardeerd waarbij radioactief materiaal betrokken was en in Al Qaim één. Gezegd wordt dat er bij 2 installaties in Tuwaitha radioactiviteit is gemeten, hoeveelheden worden niet bekend gemaakt. De IAEA hanteert dezelfde geruststellende berichten. Veel nucleair materiaal ligt onder het puin van vernietigde installaties begraven. Het lijkt zeer onlogies dat daar geen radioactiviteit vrijkomt, dat zal zeker na verloop van tijd en bij opruimingswerkzaamheden het geval zijn. Zo ligt er bijvoorbeeld nog 5,6 kilo 80% verrijkt uranium in de puinhopen van de IRT-5000 reaktor.Volgenzs David Fischer, oud topman van de IAEA, wordt het "a very nasty cleanup". [12]   De Duitse fysicus en proliferatie-expert Von Ehrenstein stelt dat zelfs de bevolking van de miljoenenstad Bagdad gevaar kan lopen en baseert zich daarbij op Israëlische onderzoeken. [13]  Het absolute stilzwijgen over de gevolgen van de bombardementen, deed België besluiten extra radioactiviteits-metingen in eigen land uit te voeren.[14]

Meestal worden de mogelijke gevolgen gebagatelliseerd met de mededeling dat het zeer kleine reactoren zijn. Dat is zo, maar de IRT-5000 is al in 1967 opgestart [15]  en kan dus veel radioactiviteit bevatten. Als er vanuit gegaan wordt dat de reactoren voor de kernwapenproduktie gebruikt werden, kan er relatief veel plutonium in de splijtstof aanwezig zijn. Ook moet niet vergeten worden dat hoewel Tsjernobyl veel groter is, daar slechts 3 à 4 procent van de, in de kern aanwezige, radioactiviteit in de atmosfeer terecht gekomen is. [16]  Bij een komplete vernietiging van de reactoren of afval-opslag faciliteiten in Irak, kan een groot gedeelte van de aanwezige radioactiviteit vrijkomen.

Op 4 november 1990 wordt met veel bombarie door het tv-station CBS een 'geheime uranium-mijn' 'onthuld'. Volgens veel experts bestaat die niet en als die al bestond, is die van geen belang omdat Irak sinds de jaren '70 over grote voorraden uranium beschikt en het ook kan winnen uit fosfaat dat in Irak ruimschoots aanwezig is. [20]   Verder komen ee wildste geruchten naar buiten: obscure leveranties door Brazilië, Pakistan en China zouden hebben plaats gevonden en dan ook het bericht in de New York Times [21]  dat Poolse arbeiders een fabriek hebben gezien waarin uranium-oxide wordt omgezet in uranium-hexafluoride (dit is noodzakelijk om uranium te verrijken). Roman Zelazny, hoofd van de Poolse Atoom Energie Commissie had deze berichten echter al lang ontkend, [22]  toch blijven ze gepubliceerd worden. In november wordt opeens een rapport van de Amerikaanse inlichtingendienst openbaar, waarin staat dat Irak in de komende zes maanden over een kernwapen kan beschikken. [23]
Het was geen toeval dat in november 1990 veel van dergelijke berichten opdoken, immers, op 29 november werd in de VN gestemd over de resolutie die geweld tegen Irak zou wettigen. De berichten waren belangrijk als tegenwicht in de media, in verband met de inspectie die de IAEA in die maand uitvoerde in Iraakse nucleaire faciliteiten. Daaruit bleek dat er absoluut geen aanwijzingen waren dat Irak werkte aan een kernwapen-programma. [24]

Het is duidelijk dat de Amerikaanse overheid  grote belangen had om Irak af te schilderen als een land dat op het punt stond kernwapens te maken; opiniepeilingen hadden immers uitgewezen dat het amerikaanse volk in grote meerderheid een oorlog zou aksepteren als dat zou zijn om een atoomaanval van Irak te voorkomen. [25]

Maar na november is de amerikaanse des-informatie kampagne niet gestopt. Begin juli '91 kwamen er berichten over een grote hoeveelheid uranium die Irak hoog-verrijkt zou hebben. Deze cijfers waren veel hoger dan de officiële IAEA-cijfers en berekeningen van onafhankelijke experts over de techniese mogelijkheden aan de hand van de toen bekende informatie. "Welingelichte bronnen" in de VS waren voldaan over de ruime aandacht van de pers voor deze fake-berichten; zo meldde NBC in een reportage dat Irak genoeg uranium had verrijkt voor 20 tot 40 kernwapens. De berichten daarover waren door de Bush-regering gelanceerd om de IAEA/VN-inspecties in diskrediet te brengen, waardoor de militaire optie weer waarschijnlijker zou worden. [26]

Het geval van 'de Iraakse overloper' heeft een belangrijke rol gespeeld in deze hernieuwde des-informatiekampagne: de eerste berichten over die geheimzinnige overloper verschenen rond half juni in de pers. Het zou gaan om een electro-technies ingenieur die werkte in een fabriek, 50 km van de Noord-Iraakse stad Mosoel. Daar zou aan de rivier de Tigres vlakbij de Badush-dam een geheime verrijkingsfabriek zijn. Volgens de overloper is daar al 40 kilo hoogverrijkt uranium geproduceerd. Dat zou bijna evenveel zijn als de ruim 44 kilo die Irak officieel bezit. Er zijn echter geen aanwijzingen dat die 'overloper' iets anders is dan een manier van de amerikaanse geheime dienst om de publieke opinie te bespelen. De onthulling over de verrijkingsmethode op die plek heeft niets met de 'overloper' te maken, maar met het analyseren van kleding van Amerikaanse burgers die door Sadam Hoessein als schild gebruikt zijn, maar allemaal vlak voor het begin van de oorlog tegen Irak zijn vrijgelaten. Op kleding van mensen die op een fabrieksterrein in de buurt van Mosoel werden gegijzeld, werden sporen van uranium-tetrachloride gevonden. [27]  De enige reden om uranium om te zetten in uranium-tetrachloride is om het bruikbaar te maken voor een verrijkingsmethode. Op die manier kreeg de geheime dienst een idee van het verrijkingsprocédé dat Irak gebruikte.

Dit verrijkingsprocédé is heel oud, het zou gaan om zogenaamde calutrons.Om de isotopen te scheiden wordt uranium eerst omgezet in uranium-tetrachloride. De moleculen van uranium-tetrachloride worden omgezet in damp en versneld tot tot 35.000 electronvolts. Een straal van ge-ioniseerde damp wordt door een gelijkmatig magneties veld geschoten in een vacuum ruimte, door het magneties veld maken de ionen een bocht. De moleculen met het lichtere U-235 komen neer op een iets ander punt dan de zwaardere U-238 isotopen. Op die manier wordt het U-235 verzamels en gereinigd. Het is hetzelfde procédé waarmee het uranium voor de Hiroshima-bom is verrijkt, maar de amerikanen hebben het procédé in de jaren '50 al laten vallen; het verbruikt enorme hoeveelheden energie en is zeer tijdrovend in gebruik. Een calutron kan enkele tientallen tonnen wegen, kost een paar miljoen dollar en produceert elke dag een paar honderd milligram U-235. [28] Onafhankelijke proliferatie experts verwachten dat er nooit 40 kilo hoogverrijkt uranium geproduceerd kan zijn, hoogstens 1 tot 5 kilo. [29]  Daarbij komt dat de faciliteit nooit op grote schaal gewerkt kan hebben omdat de 400Mw waterkrachtcentrale, die de enorme hoeveelheid elektriciteit zal moeten leveren, nog niet in gebruik is. Ook zou de installatie bij groot produktie-vermogen zijn opgemerkt door spionage satellieten, vanwege het enorme electro-magneties veld en de hoeveelheid warmte die vrijkomt. [30]  De Amerikanen beweren weliswaar van de installatie op de hoogte te zijn geweest, maar waren van mening dat het om een raketten-komplex ging. Waarom het dan niet in de Golf-oorlog gebombardeerd is, is onduidelijk. Daarnaast ligt het komplex bij of in het door de westerse coalitie lange tijd beheerste gebied in Noord-Irak, toch zijn er geen berichten over naar buiten gekomen.
Dat blijkt logies te zijn: de fabriek heeft nooit calutrons bevat. De enige calutrons die in Irak hebben gewerkt was een proefopstelling op het Tuwaitha complex. Daarnaast waren er fabrieken in aanbouw in Tarmiyah en Al Sharqat, maar die waren nog niet klaar toen de oorlog begon en zijn ook niet gebombardeerd. [31]  In de omgeving van Mosoel is wel een fabriek door de IAEA geïnspekteerd voor de conversie (omzetting) van uranium in uranium-hexafluoride (nodig voor de ultra-centrifuge-verrijkingstechniek) en -tetrachloride (nodig voor de calutron verrijkingstechniek). En daar komen die sporen op de kleding vandaan.
Dit maakt de 'overloper-theorie' op z'n minst zeer onbetrouwbaar.

Het principiële hekele punt is natuurlijk dat de verspreiding van kernenergie de beste waarborg is voor de verspreiding van kernwapens. Van de IAEA hoeft men wat dit punt betreft ook  niets te verwachten, in hun statuten staat dat ze het 'vreedzame gebruik van kernenergie' zullen stimuleren. Als er in de pers al artikelen verschijnen waarin de IAEA bekritiseerd wordt, wordt als oplossing aangegeven dat de IAEA meer macht moet krijgen om te inspekteren. Maar dat is niet de oplossing. Dat is  net zoiets als Freddy Heineken voorzitter maken van een commissie ter bevordering van geheelonthouding (om de persverklaring van de Razende Rooiers eens te citeren). Er zijn export-regels en lijsten met proliferatie gevoelige technologie, maar elke leverantie van kern-technologie, is de verantwoordelijkheid van landen zelf.

En het voorbeeld Irak laat zien dat alles te koop is: het meeste materiaal waar het over beschikt is geleverd door westerse landen, de rest door de Sovjet Unie en China. In o.a. België en West-Duitsland zijn tot ver in de jaren '80 Iraakse kernfysici opgeleid. [32] [33]  Het mag op z'n minst merkwaardig genoemd worden dat Frankrijk eerst een kernreaktor en splijtstof levert en vervolgens haar uiterste best doet het de grond in te bombarderen. Volgens le Canard Enchainé heeft premier Chirac in 1987 Irak beloofd te helpen bij de herbouw van de door Israëlische bombardementen beschadigde Tammuz-1 reaktor. Chirac sprak, de achteraf wel heel historische woorden, over "de al twaalf jaar durende samenwerking tussen beide landen op het gebied dat zo essentieel is voor uw onafhankelijkheid en veiligheid". [34]  "Essentieel voor uw onafhankelijkheid en veiligheid", dat hebben de Irakezen geweten!

En het gaat gewoon door: De Duitse kernenergie-industrie wil graag de (door Iraakse bombardementen beschadigde) reactoren in Iran afbouwen. [35]  Iran zou daar dolblij mee zijn, maar de Duitse regering vindt dat nu nog niet goed, maar dat kan snel veranderen als de leveranties aan Irak wat meer vergeten zijn. Volgens de oppositie-beweging Moedjaheddin heeft Iran de laatste 2 jaar haar kernwapen-programma sterk verhevigd. Men probeert het nodige materiaal te verkrijgen uit Frankrijk, Pakistan, Argentinië, China, Italië, Duitsland en de Sovjet Unie. [36]  Algerije (waar vlak na de Golfoorlog meer partijen en groeperingen dan ooit zich openlijk uitspraken voor eigen kernwapens) [37]  krijgt een kernreaktor van China. [38]  Argentinië levert een reactor aan Turkije, waar de onderdrukking van de Koerden weer in alle hevigheid is losgebarsten. [39]  Met behulp van de IAEA zijn er plannen voor kerncentrales voor de ontzilting van het Middellandse zeewater in Algerije, Marokko, Egypte, Tunesië en Libië. [40]

De oplossing van dir soort problemen moet dan ook niet gezocht worden in strengere export-regels, meer geld en macht voor de IAEA of de VN, maar in het verbieden van alle nucleaire export en het onmiddellijk stoppen met kernenergie. Dit betekent niet alleen de kerncentrales dicht, maar ook de verrijkingsfabrieken, de proefreactoren, de uraniummijnen, conversie- en opwerkingsfabrieken, enz. Daarnaast, want de technologie is er nu eenmaal, een onafhankelijke organisatie die dat blijft kontroleren. De IAEA en VN komen daar dan absoluut niet voor in aanmerking, daarvoor hebben ze te lang kerntechnologie (en de export ervan) gesanctioneerd en zelfs aktief gepropageerd.

Nogmaals, het gaat er niet om aanwijzingen dat Irak mogelijk met een kernwapenprogramma bezig is te verdonkeremanen. De enige groepering die daar konsekwent de gevaren van heeft benadrukt is de anti-kernenergie beweging. Die hebben al vanaf begin 80-er jaren gewaarschuwd tegen Irak als mogelijke kernwapen-staat, en al veel langer het militaire gevaar ingezien van de 'vreedzame' toepassing van kernenergie. Het gaat vooral om het aantonen van de schijnheilige hypocrisie om eerst een technologie te leveren en als die technologie dan gebruikt gaat worden waar het voor uitgevonden is (voor een atoombom, de commerciële toepassing werd  er later voor verzonnen!) moord en brand te schreeuwen. It's all in the nucleair game.

Hoe zit het met internationale verdragen waarin het bombarderen van nucleaire installaties voorkomt? Na de vernietiging van de Tammuz-1 reactor (waar overigens nog geen splijtstof in zat)  in juni '81 door Israël, werd er door de IAEA een resolutie aangenomen, waarin de rechten van Israël als IAEA-lidstaat opgeheven werden. Tegen stemden de VS en Canada. [45]  Volgens de zogeheten Protocol Additional nr. 1 uit 1977, een aanvulling op de Akkoorden van Genève van 12-8-1949, dat weliswaar niet geratificeerd is, maar ook door de VS wel ondertekent, heeft de westerse coalitie zich schuldig gemaakt aan oorlogsmisdaden door het bombarderen van nucleaire installaties. Artikel 56 van protocol nr 1: 'Bouwwerken of installaties met een gevaarlijke innerlijke dynamiek, zoals stuwdammen, dijken, en kerncentrales, mogen geen aanvalsdoel zijn, zelfs wanneer het om militaire objekten gaat'. [46]

En dan een paar voorbeelden uit het Midden Oosten: Israël bombardeert minstens éénmaal (in juni 1981) de Tammuz-1 reactor in Irak, maar wordt ook als belangrijkste verdachte gezien van een eerder bombardement op 30-9-80. [51]  Irak bombardeert minstens drie keer de Iraanse reactoren in Busher. [52]  Israël blaast een fabriek in Frankrijk op waar twee Iraakse reactorvaten gemaakt worden en paar dagen voordat ze naar Irak zouden worden vervoerd. [53]  Israël pleegrt in augustus 1980 een bomaanslag op het hoofdkantoor van SNIA-Techint in Rome, een bedrijf dat betrokken is bij leveringen aan Irak. [54]  Irak vuurt raketten af op het Israëlisch nucleaire komplex in Dimona, [55]  etc.

Maar ook personeel van nucleaire installaties en nucleaire-wetenschappers zijn regelmatig het doelwit: de Israëlische geheime dienst is de meest waarschijnlijke dader van de moord in Parijs op Dr. Yahya Meshed, een Egyptisch kernfysicus die een belangrijke rol speelde in de leveringen van Frankrijk aan Irak, [56]  twee maanden later wordt vervolgens een Franse boekhandelaar die Jean Jacques Graff heet vermoord, iemand die toevallig dezelfde hette als het doelwit: de Franse kernfysicus J. J. Graff, die betrokken was bij de leveringen aan Irak, [57]  de ETA vermoordt in Spanje een aantal technici van de Lemoniz-reactor, [58]  een Palestijn pleegt een aanslag op de personeelsbus van Dimona, [59]  etc. etc.

Scenario's en waarschuwingen dat oorlogen vaak nucleaire oorlogen worden, ook zonder het inzetten van kernwapens, lijken met het voorbeeld Irak niet langer slechts een hypothese. Kernenergie-installaties horen thuis in de lijstjes van militaire strategen met de belangrijkste doelen bij een oorlog. En dat zal nog vaak zo zijn in het tijdperk van de 'nieuwe wereldorde'. Op z'n zachtst gezegd een niet erg geruststellende gedachte, maar dat is die nieuwe wereldorde sowieso al niet.
 

Dirk
Stichting Laka
september 1991

[terug naar tekst]
 

[terug naar tekst]
 

 [terug naar tekst]